
En 2022 dimos inicio a “Archivo Razonado”, instancia en donde revisitamos las colecciones de pueblos originarios que forman parte de la exhibición permanente del Museo Chileno de Arte Precolombino, invitando a sabios indígenas especializados para dialogar, compartir e incorporar la mirada intercultural en el manejo y conocimientos de estas colecciones de objetos.
Gracias a la confianza y el apoyo de Ley de Donaciones Culturales y Escondida | BHP Wüne llituiñ mapucheke chemkün nielu ti museo, nentungey kom pu chemkün mülelu vitrina mew ka inarumefiyiñ 141 chemkün mülelu chi sala Chile antes de Chile ka Sur Andina. Kom pu ekufaelchi chemkün, newen chemkün, rütran, widün, mamüll kuyfi küdaw, newenke kura, chillkatufiyiñ ka nütamkafiyiñ. Ka femngechi, küme chillkatufiyiñ chem kimün nien tüfachi chemkün fillke chillka mu, ka ramtukafiyiñ pu kimche doy kimlu chumngechi taiñ küme adümafiel tüfachi chemkün.
Gracias a la confianza y el apoyo de Ley de Donaciones Culturales y Escondida | BHP, en esta primera etapa activamos la investigación con la Colección Mapuche: se abrieron las vitrinas para extraer 141 piezas resguardadas en la Sala “Chile antes de Chile” y Sala Sur Andina, que exhiben objetos cotidianos y rituales con materialidades como platería, madera, textil, cerámica y líticos.
De todas estas piezas se reescribieron sus relatos a través de nuevas fichas razonadas, que incorporan una amplia labor de documentación bibliográfica y que, ahora, además, incorporan la mirada y recomendaciones de los especialistas y cultores indígenas invitados.
Trürkülen mu, nütramkalen mu, küme rakiduamiñ chumngechi taiñ doy küme adümal ka inarumeal tüfachi chemkün fillke kimün mew, arte, arqueología kimün, itrokom.
Tüfachi 2024 tripantu mu ka amuleaiñ tüfachi küdaw kake anün che ñi chemkün engün, Rapa Nui che ka Atacama che, nielu chi museo
GALERÍA SABIOS Y PIEZAS | PU KIMCHE KA FILL KUYFI CHEMCKÜM
Antonio Chihuaicura
Trafe, cultor especialista en platería mapuchey asesor de contenidos culturales mapuche.Aprendió las técnicas, la simbología y lalengua con la lamngen Clara Antilao,mujer sabia y rütrafe.
Pieza N° 1648. Llofün ngütrowe con llef-llef
Tocado y trenzador con cupulias llüf-llüf
Marco Pailamilla
Orfebre de Panguipulli
Pieza N° 1648. Llofün ngütrowe con llef-llef
Tocado y trenzador con cupulias llüf-llüf
Matilde Painemil, ngürekafe
Tejedora con más de 50 años de oficio, complementa y difunde con clases y talleres en la zona de padre de las Casas, además de los encargos que de pieceras, caminos de mesa y mantas.
Pieza N° 1683. Trarüwe.
Faja femenina con diseño de lukutuwe
Cristina Manquepi, ngürekafe
Tejedora de Lonquimay, territorio pehuenche. Fue su madre quien le traspasó el conocimiento del hilado.
Pieza N° 1683. Trarüwe.
Faja femenina con diseño de lukutuwe
Gloria Huenchuleo
Maestra alfarera y artista plástica. Proveniente de la zona de Cholchol, actualmente residente en Santiago. Docente intercultural y realizadora de talleres de alfarería mapuche. Ha ganado el premio Sello de Artesanía Indígena 2017.
Pieza n°1509. Kütru metawe
Colección Mapuche
Celinda Huaiqui, Maestra alfarera
Proveniente de la comunidad de Dibulco 1, Lumaco, con una amplia trayectoria familiar de enseñanza y transmisión intergeneracional del oficio. Tanto ella, como su familia, han participado en distintos estudios especializados de cerámica mapuche.
Pieza n°1509. Kütru metawe
Colección Mapuche
José Cayuqueo, mamüllfe
Artesano mapuche de la localidad de Melipeuco, experto en kultrun y kawiñ kura, tambor ritual de la cultura mapuche, los que realiza con madera de laurel y cuero de chiva. En 2018, José obtuvo el Sello Artesanía Indígena con su obra Kawinkura, también conocido como kultrüng.
Pieza N° 1807. Pifüllka/Pifillka.
Silbato mapuche de madera nativa
Hernán Marinao, mamüllfe
Artesano tallador mapuche. Proviene de la comuna de Puerto Saavedra, del sector Wapi Budi. Reconocido cultor de la zona, destacándose por el trabajo en madera, tanto de esculturas ceremoniales, como de instrumentos musicales mapuche. Ha aparecido en distintos programas de difusión local y nacional, tales como Frutos del País o Al sur del Mundo. Igualmente, ha potenciado el turismo de su territorio revitalizando la navegación tradicional en wampo (canoa mapuche). También destacan sus contribuciones como co-investigador en artículos publicados en Bajo la Lupa
Pieza N° 1807. Pifüllka/Pifillka.
Silbato mapuche de madera nativa
Antonio Chihuaicura
Trafe, cultor especialista en platería mapuchey asesor de contenidos culturales mapuche.Aprendió las técnicas, la simbología y lalengua con la lamngen Clara Antilao,mujer sabia y rütrafe.
CICLO ARTE Y MACHI KIMÜN
Capítulo 1 Mapuche rütran
Mapuche rütran (platería mapuche): tradición y revitalización
Museo Chileno de Arte Precolombino
MATERIAL DE DIFUSIÓN
FICHAS RAZONADAS
Código: MChAP 574
- Nombre:
- Kitra
- Colección o antiguo propietario:
- Sergio Larrain García- Moreno
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- ca 1250 d.C.
- Dimensiones:
- 46 x 51 mm
Código: MChAP 1425
- Nombre:
- Metawe
- Colección o antiguo propietario:
- Walter Reccius y Jacobo Furman
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- Posthispano
- Dimensiones:
- 243 x 170 mm
Código: MChAP 1429
- Nombre:
- Challa
- Colección o antiguo propietario:
- Walter Reccius y Jacobo Furman
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- C.a. 1600 d. C.
- Dimensiones:
- Alto 200 mm
Código: MChAP 1467
- Nombre:
- Kütru Metawe
- Colección o antiguo propietario:
- Walter Reccius y Jacobo Furman
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- 1250 d. C.
- Dimensiones:
- Alto: 83 mm
Código: MChAP 1471
- Nombre:
- Challa
- Colección o antiguo propietario:
- Walter Reccius y Jacobo Furman
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- 400-1000 d. C.
- Dimensiones:
- Alto: 142 mm
Código: MChAP 1481
- Nombre:
- Metawe
- Colección o antiguo propietario:
- Walter Reccius y Jacobo Furman
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- 400 – 1000 d.C.
- Dimensiones:
- Alto: 115 mm
Código: MChAP 1509
- Nombre:
- Kütru Metawe
- Colección o antiguo propietario:
- Walter Reccius y Jacobo Furman
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- Posthispano
- Dimensiones:
- Alto: 173 mm
Código: MChAP 1885
- Nombre:
- Metawe
- Colección o antiguo propietario:
- Nancy Thielemann de Menzel
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- 400 - 1000 d.C.
- Dimensiones:
- 200 x 130 mm
Código: MChAP 2489
- Nombre:
- Metawe
- Colección o antiguo propietario:
- Arturo Aranda Simpson
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- 400 - 1000 d.C.
- Dimensiones:
- Alto: 127 mm
Código: MChAP 2514
- Nombre:
- Metawe
- Colección o antiguo propietario:
- Desconocido
- Material:
- Cerámica
- Asignación cronológica:
- ca.1600 d.C.
- Dimensiones:
- Alto: 131 mm
/Créditos
Apoyan:
Coordinador Proyecto Archivo Razonado
Cristian Vargas Paillahueque
Investigación
Cristian Vargas Paillahueque
Victoria Maliqueo
Constanza Tobar
Transcripciones y Traducciones
Cristian Vargas Paillahueque
Nekul Núñez
Victor Carilaf
Arturo Ahumada
Victoria Maliqueo
Constanza Tobar
Pu kimche (Sabios y Sabias)
Antonio Chihuaicura
Marco Pailamilla
Alejandro Toro Huentecura
Laura Ancavil
Gloria Huenchuleo
Celinda Huaiquil
Cristina Manquepi
Matilde Painemil
Hernán Marinao
José Cayuqueo
Coordinación Ciclo Arte y Mapuche Kimün
Valentina Collao – Equipo Catálogo Razonado Mapuche
Manejo, registro y coordinación de piezas de colección Área de Colecciones Museo
Pilar Alliende
Varinia Varela
Luis Solar
Daniela Cross
Josefa Orrego
Magdalena Guajardo
Realizador audiovisual. Área Patrimonio Inmaterial
Claudio Mercado
Agradecimientos
Equipo Museo Chileno de Arte Precolombino
Fotografías
Nicolás Aguayo